Басты
- Посттравматикалық стресс бұзылысы оқиғадан кейін апталар немесе айлар өткен соң дамиды, сондықтан қабылдауға баруды кейінге қалдыру жағдайды жеңілдетпейді.
- Көмектің негізгі әдісі — дәрігер-психотерапевт жүргізетін психотерапия; айқын симптомдар кезінде психиатр қосылады.
- Жедел жәрдемді шұғыл шақыру өзіне немесе басқаларға зиян келтіру туралы ойлар болғанда, сондай-ақ қауіпсіздікке қатер төнгенде қажет.
- Тексеру талдаулардан емес, бастан кешкен оқиға туралы әңгімеден басталады; сауалнамалар симптомдардың айқындылығын нақтылайды.
- Асқынудың алдын алады ұйқы режимі, алкогольден бас тарту, жақындардың қолдауы және маманға жоспарлы қабылдауға бару.
Посттравматикалық стресс бұзылысы дегеніміз не
Посттравматикалық стресс бұзылысы — ауыр оқиғадан кейін қатты қорқыныш, кернеу және бастан кешкенді туралы қайталанатын естеліктер ұзақ сақталатын жағдай. Ол қалыпты өмірге кедергі келтіреді, бірақ маманға уақытында жүгінсе, емдеуге көнеді.
Организмде не болып жатыр
Посттравматикалық стресс бұзылысы психика бастан кешкен оқиғаны өңдей алмағанда және үнемі қауіп режимінде қалғанда пайда болады. Қауіпті оқиғадан кейін ми қорғаныс реакциясын бекітеді, сондықтан тыныш жағдайда да дене қауіп жақындайындағыдай әрекет етеді. Адам кенеттен шыққан дыбыстан шошып кетуі, ұйқысы нашар болуы және болған оқиғаны қайта бастан кешіретін түстерден оянуы мүмкін. Күндіз зейін шашыраңқы болады, ашуланшақтық пайда болады, ал әдеттегі істер айтарлықтай күш жұмсауды талап етеді. Оқиға туралы естелік жарқын жарқылдармен қайта оралады, дегенмен адам ол туралы ойламауға тырысып, бастан кешкенмен байланысты жерлер мен әңгімелерден жалтарады. Бірте-бірте бұл күш-қуатты сарқып, жақындармен қарым-қатынасты бұзады және жұмыс істеуге немесе оқуға кедергі келтіреді. Егер мұндай көріністер ұзақ сақталса, олардың өздігінен өтуін күтпей, маманмен талқылаған жөн.
Бұл неден дамиды
- Әскери қимылдар немесе шабуыл: адам өміріне тікелей қауіп төнген аймақта қалады, ал психика қауіп жағдайын ұзақ уақыт бекітеді.
- Ауыр апат немесе зілзала: кенеттендік және болып жатқанға әсер ете алмау жүйке жүйесіне түсетін жүктемені күшейтеді.
- Дене немесе жыныстық зорлық-зомбылық: бастан кешкен қорлық пен дәрменсіздік қауіпсіздік пен адамдарға деген сенімнің негізгі сезімін әлсіретеді.
- Жақын адамның кенеттен қайтыс болуы: шокқа қабаттасқан қайғы адамға айналасындағылардың қолдауына сүйенуге кедергі келтіреді.
- Өмірге қауіпті ауру немесе ота: өз болашағы үшін қорқыныш және ауыр процедуралар жағдай жақсарғаннан кейін де із қалдырады.
- Басқалардың қазасына немесе азабына куә болу: сырттан көрген нәрсе жеке бастан кешкен қауіп сияқты күшті әсер етеді және өзіне назар аударуды талап етеді.
Бұған кім жиі тап болады
Посттравматикалық стресс бұзылысы жұмысы немесе өмірі үнемі қауіппен және өзгенің азабымен байланысты адамдарда жиі дамиды. Бұл топқа әскерилер, құтқарушылар, медицина қызметкерлері, құқық қорғау органдарының қызметкерлері және қайнаған нүктелерде жұмыс істейтін журналистер кіреді. Зорлық-зомбылықты, ауыр апатты немесе жақын адамның кенеттен қайтыс болуын бастан кешкендерде де қауіп жоғары. Айналадағы жағдай да рөл атқарады: егер жанында қолдау болмаса, ал оқиға кенеттен болса немесе қайталанса, симптомдар ұзақ сақталады. Өз тарихы да маңызды — бұрын бастан кешкен дүмпулер мен үрейлі реакцияларға бейімділік осалдықты арттырады. Кейбір адамдарда көріністер уақыт өте көмексіз әлсірейді, басқаларында ұзақ сақталып, өмірге кедергі келтіреді. Сондықтан ұзаққа созылған жағдайда өзіңді айналаңдағылармен салыстырмай, жағдайды маманмен талқылаған жөн.
Қандай симптомдар болады?
Жарақаттан кейінгі стресс бұзылысы әртүрлі көрінеді және оны оқиғадан кейін бірден де, уақыт өткен соң да байқауға болады. Жедел көмек қажет екенін қандай белгілер көрсететінін түсіну маңызды.
Оны ең басында қалай байқайды
Жарақаттан кейінгі стресс бұзылысы басында қатты шаршау немесе жүйкелік ретінде жиі көрінеді. Адам қауіп басынан асқанымен, болған жағдайды қайта-қайта бастан кешеді. Оны оқиға туралы қайталанатын естеліктер немесе түстер қуып жүруі мүмкін. Оқиға қайтадан болып жатқандай сезім пайда болады және бұл қатты қажытады. Бастан кешкенмен байланысты жерлерден, адамдардан немесе әңгімелерден жалтару қорғанудың әдеттегі тәсіліне айналады. Тұрақты сергектік пен үркектік қауіпсіз жағдайда да босаңсуға кедергі келтіреді. Ашуланшақтық немесе ашуланшақтық ұстамалары жақындармен қарым-қатынасты жиі бұзады. Ұйқы мен зейін қою қиындықтарын шамадан тыс шаршауға жатқызады, бірақ бұл жүйке жүйесінің бастан кешкен қауіпке реакциясы. Егер мұндай белгілер ұзақ сақталса, психотерапевтке немесе психиатрға жоспарлы түрде жазылу керек.
Жиі кездесетін белгілер
- Қайталанатын естеліктер немесе түстер: оқиға ой мен түсте қайта оралып, ағымдағы істер мен демалысқа зейін қоюға кедергі келтіреді.
- Оқиға қайтадан болып жатқандай сезім: бастан кешкен шындық ретінде қабылданып, қатты үрей мен бақылауды жоғалтуды тудырады.
- Жерлерден, адамдардан немесе әңгімелерден жалтару: адам еске салатын нәрселерге тап болмауға тырысады, бұл әдеттегі өмір мен қарым-қатынас шеңберін тарылтады.
- Тұрақты сергектік пен үркектік: жүйке жүйесі қауіп режимінде қалады, сондықтан қарапайым дыбыстардың өзі күрт реакция тудырады.
- Ашуланшақтық немесе ашуланшақтық ұстамалары: ұсақ-түйектен болады, ал одан кейін кінә сезімі мен жақындардан алыстау пайда болады.
- Ұйқы мен зейін қою қиындықтары: ұйықтау бұзылады, зейін шашырайды, соның салдарынан жұмыс қабілеті төмендеп, шаршағыштық артады.
Қашан жедел жүгіну керек
Тексерулер мен талдаулар
Посттравматикалық стресс бұзылысы кезіндегі тексеру талдаулардан емес, әңгімеден басталады. Дәрігер шағымдарға қандай оқиғалардың алдын ала болғанын және олардың күнделікті өмірде қалай көрінетінін анықтайды.
Тексеру неден басталады
Посттравматикалық стресс бұзылысын адамның басынан өткені туралы және қазір оны не мазалайтыны туралы әңгімесінен таниды. Дәрігер түрткі болуы мүмкін оқиғалар және алғашқы симптомдардың пайда болу уақыты туралы сұрақтар қояды. Жекелей жағдайдың жұмысқа, оқуға, қарым-қатынастарға және күнделікті тұрмыстық істерге қалай әсер ететіні нақтыланады. Мұндай әңгіме суретті толық көруге және басынан өткеннің салдарын нашар сезінудің басқа себептерінен ажыратуға мүмкіндік береді. Содан кейін маман жалпы жағдайды бағалау және ұқсас көріністері бар дене ауруларын жоққа шығару үшін қарап-тексеру жүргізеді. Егер шағымдар ұйқыға, тыныс алуға немесе ішкі ағзалардың жұмысына қатысты болса, қосымша тексерулер мен аралас мамандардың қорытындылары қажет болуы мүмкін. Қабылдауға дейін алғашқы өзгерістер қашан пайда болғанын және оларды не күшейтетінін есте сақтап, жазып қою керек.
Не тағайындалады және ол нені көрсетеді
Қабылдауға не дайындау керек
- Оқиғалар хронологиясы: алғашқы симптомдар қашан пайда болғанын және олардың уақыт өте қалай өзгергенін жазыңыз, бұл дәрігерге динамиканы көруге көмектеседі.
- Бақылау күнделігі: күндіз және түнде нақты ненің мазалайтынын, қандай жағдайлардың үрей мен кернеуді күшейтетінін белгілеңіз.
- Бұрынғы қорытындылар: егер осы шағымдармен дәрігерлерге бұрын қаралған болсаңыз, үзінділер мен тексеру нәтижелерін алыңыз.
- Сұрақтар тізімі: әңгімеде маңыздыны ұмытпау үшін маманнан нені нақтылағыңыз келетінін алдын ала тұжырымдаңыз.
- Жақын адам: қаласаңыз, сенетін адамыңызды өзіңізбен бірге алыңыз, оның сырттан бақылауы пайдалы болуы мүмкін.
- Сөйлеуге дайындық: басынан өткенді айту қиын болуы мүмкін, бірақ дәл сол дәрігерге одан әрі қадамдар үшін негіз береді.
Қай дәрігерге бару керек?
Посттравматикалық стресс бұзылысын дәрігер-психотерапевт жүргізеді, ал қажет болған жағдайда психиатр мен психолог қосылады. Төменде — маманды қалай таңдау керектігі, қабылдауда не болатыны және көмектің неден құралатыны туралы.
Бұл жағдайды қандай маман жүргізеді
Посттравматикалық стресс бұзылысын травматикалық тәжірибенің салдарымен жұмыс істей алатын дәрігер-психотерапевт жүргізеді. Егер жақын жерде бейінді маман болмаса, психиатрдан бастауға болады: ол жағдайды бағалап, дәрі-дәрмекпен қолдау қажет пе екенін шешеді. Психолог та көмекке қатысады, бірақ дәрі тағайындамайды және ауыр жағдайларды өз бетінше жүргізбейді. Бірінші қабылдауда дәрігер бастан кешкен оқиға, ұйқы, үрей және қайталанатын естеліктер туралы егжей-тегжейлі сұрайды. Ол симптомдардың жұмысқа, қарым-қатынасқа және күнделікті істерге қалай әсер ететінін және бұрын не істелгенін қарайды. Әңгіме қорытындысы бойынша маман дәл осы жағдайда қандай көмек сәйкес келетінін және қандай жиілікпен кездесу керектігін түсіндіреді. Кімге баратыныңызға күмәндансаңыз, психотерапевтті таңдаңыз, ал ол қажет болған жағдайда әріптесіне жібереді.
Емдеу неден құралады
- Психотерапия: негізгі әдіс, онда маман травматикалық тәжірибені қайта өңдеуге және реакцияларды бақылауды қайтаруға көмектеседі.
- Дәрігердің терапияны таңдауы: айқын симптомдар кезінде психиатр жағдайдың ауырлығын және қатар жүретін мәселелерді ескере отырып, дәрі-дәрмекпен қолдауды таңдайды.
- Бақылау және жоспарды түзету: дәрігер өзгерістерді үнемі бағалап, бұрынғы қадамдар қажетті нәтиже бермесе, тәсілді өзгертеді.
- Үреймен және ұйқы бұзылыстарымен жұмыс: көмектің жеке бағыты, өйткені нашар ұйқы мен тұрақты кернеу қалпына келуге кедергі келтіреді.
- Жақындардың қолдауы және өзара көмек топтары: айналадағылар мен ұқсас тәжірибесі бар адамдар маманмен кездесулер арасында тірек береді.
Науқастың өзіне не байланысты
Маманмен кездесулердің тұрақтылығы посттравматикалық стресс бұзылысы кезінде көмектің қалай жүріп жатқанын көп жағдайда анықтайды. Емдеу уақыт алуы мүмкін, ал қабылдауларды өткізіп жіберу оның барысын басында көрінгеннен де айқын бұзады. Дәрігер құрастырған жоспарды ұстану және жеңілдеп қалса да, оны өз бетінше өзгертпеу маңызды. Көптеген адамдар алғашқы жақсарған кезде көмектен бас тартады, содан кейін бұрынғы жағдайына қайта оралып, қайтадан бастайды. Симптомдар, ұйқы және көмектеспейтін нәрселер туралы шынайы әңгіме дәрігерге шешім қабылдау үшін нақты көрініс береді. Кездесулер арасында өз жағдайы туралы қысқа жазбалар жүргізу өзгерістерді байқауға және оларды қабылдауда талқылауға көмектеседі. Егер жоспар қолайсыз немесе түсініксіз болса, қадамдарды жалғыз тоқтатпай, бұл туралы дәрігерге айтыңыз.
Асқынуды болдырмауға не көмектеседі?
Посттравматикалық стресс бұзылысының өршуін болдырмауға өлшеулі өмір салты мен өз жағдайыңа көңіл бөлу көмектеседі. Төменде — нашарлау қаупін азайтатын әдеттер, бақылаулар және қабылдаулардың тұрақтылығы.
Әдеттерде нені өзгертеді
Ұйқы мен күн тәртібі стреске төзімділікке және симптомдардың ауырлығына тікелей әсер етеді. Ұйқыға тұрақты жату және бір уақытта тұру жүйке жүйесінің қалпына келуіне көмектеседі. Алкогольден және көңіл-күйге әсер ететін басқа заттардан бас тарту жағдайдың күрт өзгеру қаупін азайтады. Жақындардың қолдауы және бастан кешкенді туралы айту мүмкіндігі оқшаулану сезімін азайтып, тірек береді. Бақылау күнделігі қандай оқиғалар мен ойлар мазасыздықты күшейтетінін немесе естеліктерді қайтаратынын байқауға көмектеседі. Қалыпты көлемдегі дене белсенділігі және демалысқа уақыт бөлу шамадан тыс жүктемесіз жалпы тонусты қолдайды. Егер симптомдар әдеттегіден ұзақ сақталса, ауырлағанша күтпей, мұны маманмен талқылаған жөн.
Нені бақылауда ұстаған жөн
- Ұйқы сапасы: ұйықтай алмау және жиі ояну симптомдардың күшеюінен бұрын жиі болады, сондықтан оларды байқау маңызды.
- Мазасыздық және ашуланшақтық: қарапайым жағдайларға жауап ретінде олардың өсуі жүктеменің қазіргі мүмкіндіктерден асып түсетінін көрсетеді.
- Жалтару мінез-құлқы: егер адам кездесулер мен істерден жиі бас тарта бастаса, бұл өмірді тарылтып, бұзылысты қолдайды.
- Алкогольді тұтыну: кернеуді спирттік ішімдікпен басу әрекеттері ұйқы мен көңіл-күйді нашарлатады, сондықтан мұндай эпизодтарды бақылау маңызды.
- Жақындардың қолдауы: байланыстарды және бастан кешкенді туралы әңгімелерді сақтау ұзаққа созылатын ағымнан қорғаныш қызметін атқарады.
- Қабылдаулардың тұрақтылығы: маманмен жоспарлы кездесулер нашарлауды айқын болмай тұрып байқауға көмектеседі.
Дәрігерге қаншалықты жиі көріну керек
Өзіңді жақсы сезініп, мазасыз күндер болмаған кезде де маманға тұрақты қабылдаулар қажет. Посттравматикалық стресс бұзылысы толқындармен қайта оралуы мүмкін, ал сыртқы саулық симптомдардың ұзақ уақытқа шегінгенін әрдайым білдірмейді. Қабылдауда маман ұйқыны, мазасыздықты, жалтару мінез-құлқын және адамның күнделікті жүктемелермен қалай күресетінін бағалайды. Мұндай кездесулер өзгерістерді олар бекіп, өмірді қиындатып үлгермей тұрып байқауға мүмкіндік береді. Егер симптомдар әдеттегіден ұзақ сақталса немесе күшейсе, қабылдауды кейінге қалдырмай, мұны маманмен талқылайды. Жоспарлы бақылау тағайындалған бақылауды алмастырмайды, бірақ жағдайды назарда ұстауға көмектеседі. Тұрақтылықтың мәні — бастан кешкендермен жалғыз қалмау және қолдауды уақытында алу.
Есте сақтауға тұрарлық
Посттравматикалық стресс бұзылысы өздігінен өтпейді және ерік-жігер күшімен емделмейді, бірақ уақтылы көмекке жүгінген жағдайда жағдай түзетуге келеді. Төменде — осы материалдан алып кетуге тұрарлық басты нәрсе.
Басты тұжырымдар
Посттравматикалық стресс бұзылысы оқиғадан кейін бірден емес, апталар немесе айлар өткен соң дамиды, сондықтан маманға баруды кейінге қалдыру жағдайды жеңілдетпейді. Адам өз жағдайын көбіне шаршаумен, мінезімен немесе шамадан тыс жүктеменің салдарымен түсіндіреді, сондықтан жылдар бойы көмек алмайды. Посттравматикалық стресс бұзылысы тек эмоцияларға ғана емес, ұйқыға, есте сақтауға, зейінге және бастан кешкенді еске түсіретін нәрселерге дене реакцияларына да әсер етеді. Айналасындағылар өзгерістерді адамның өзінен бұрын байқайды: тұйықталу, тітіркену ұстамалары, әдеттегі орындар мен әңгімелерден жалтару. Жағдайды жұмыспен, алкогольмен немесе үнемі бос еместікпен басуға тырысу уақытша жеңілдік береді және көмек қажет болатын сәтті алыстатады. Посттравматикалық стресс бұзылысы мінездің әлсіздігін білдірмейді және ұятты нәрсе емес. Егер жақын адам ауыр оқиғадан кейін өзгеріп кетсе, бәрі өздігінен реттелуін күткеннен гөрі, қолдау мен маман көмегін ұсынған дұрыс.
